X
تبلیغات
رایتل

مروری بر سبک های ادبی در نثرفارسی

دوشنبه 28 فروردین 1396 , 15:54


لغت نَثر پراکندگی و پراکندن معنی می‌دهد.در اصطلاح ادبیات، نَثر به سخنی اطلاق می‌شود که به رعایت وزن و قافیه پای‌بند نیست. در برابرنظم، حالت نثر به سبک گفتاری روزمرّه نزدیک تر است. کاربرد نثر بیشتر در توضیح واقعیات و بحث در بارۀ اندیشه‌ها و نظرات است. در رسانه‌ها، فیلم‌ها، فلسفه، نمایشنامه، تاریخ، زندگینامه، نامه‌نگاری، مقاله‌نویسی نشریات و دانشنامه‌ها بیشتر از نثر بهره می‌گیرند.

نثر، چون از قیود وزن و قافیه و بحور عروضی، همچنین در بیشتر موارد از تخیلات شاعرانه خالی است، وسعت میدان آن برای بیان هر گونه فکری مناسب تر از کلام منظوم است و شاید به همین دلیل باشد که انواع دانش های بشری و اندیشه های فلسفی، دینی، سیاسی، تربیتی و اجتماعی در قالب نثر اظهار شده و به رشته تحریر در آمده است.

از دید ادبی، نثری ارزشمند و برای سخن سنجان چشمگیر است که نسبت به سخنان یا نوشته های معمولی زیباتر و از جهت لفظ و معنی فصیح تر و بلیغ تر باشد. مانند نثر کتاب هایی چون گلستان، کلیله و دمنه یا برخی از نوشته های معاصران.
Image result for ‫سبک ادبی در نثر‬‎

انواع نثر در زبان فارسی

 

با توجه به شیوۀ کاربرد واژگان و نوع ابزارهای بیانی که نویسندگان در نوشتن مطالب خود دارند، شاید دقیق تر این باشد که نثر فارسی را به اقسام زیر تقسیم کنیم:


1- نثر مرسل یا ساده

ن
ثرى را گویند که سجع نداشته باشد و کلمات آن آزاد و خالى ازقید خاص باشند. نوشته‏ هاى معمولى و از جمله کتبى مانند، سفرنامه ناصرخسرو وکیمیاى سعادت و تاریخ بیهقى و اسرارالتوحید و تذکرةالاولیاء همه نثر مرسل ‏اند.

نثر مرسل یا ساده نوشته ای است که از صنایع لفظی و معنوی و سجع عاری باشد. در این نوع از نثر، نویسنده مقاصد خود را در کمال سادگی و بی پیرایگی می نویسد و از استعمال کلمات و عبارات هماهنگ و واژه ها و اصطلاحات مهجور اجتناب می کند. نمونه های فراوانی از نثر مرسل و ساده را در آثار دورۀ نخست نثر فارسی (قرن چهارم و نیمه اول قرن پنجم)، همچنین در بیشتر نوشته های نویسندگان معاصر می توان یافت. 


2- نثر مصنوع   


نثر مسجع نثرى است که جمله ‏ها و عباراتى قرینه در آن داراى‏سجع باشند. سجع در نثر به منزله قافیه در شعر است.
سجع نیز خود به‏ سه نوع تقسیم می ‏شود، سجع متوازن، سجع مطرف و سجع متوازى.

در این نوع از نثر، نویسنده کلمات هموزنی را به نام سجع- نظیر قوافی اشعار- به کار می برد و جملات نوشته خویش را با قرینه سازی آهنگین می کند.

نظیر عبارات ذیل از مقدمه کنزالسالکین خواجه عبدالله انصاری.

«عقل گفت: گشاینده در فهمم، زداینده رنگ وهمم، پا بسته تکلیفاتم، شایسته تشریفاتم، گلزار خردمندانم، افزار هنرمندانم.....
عشق گفت: دیوانه جرعه ی ذوقم، بر آرورنده شوقم، زلف محبت را شانه ام و زرع مودت را دانه ام».

نمونه های زیبای نثر مسجع را در آثار خواجه عبدالله انصاری (396- 481هـ)، و کتاب هایی نظیر، تفسیر کشف الاسرار (سال تالیف 520 هـ)، ترجمه ابوالفضل میبدی، اسرار التوحید فی مقامات ابوسعید ابوالخیر، تألیف محمد بن منور (بین 553 تا 559 هـ)، کلیله و دمنه بهرامشاهی، ترجمه و تحریر: ابوالمعالی نصرالله بن محمد عبدالحمیدمنشی، تذکره الاولیا فرید الدین عطار نیشابوری، گلستان شیخ مصلح الدین سعدی و غیره، می توان یافت.

از میان کتاب های مزبور، گلستان سعدی از ویژگی خاصی برخوردار است؛ زیرا در آن شیوه مختلطی از نثر مرسل با نثر موزون مسجع به کار رفته است و چون از دید زیبایی و روانی و بلاغت در بیان ممتاز است لذا پس از سعدی مورد تقلید عده ای از نویسندگان قرار می گیرد و آثار متعددی مشابه این کتاب نوشته می شود که مهمترین آنها بهارستان اثر عبدالرحمن جامی، روضه خلد (تألیف 737)، نوشته مجد خوافی و پریشان، تألیف میرزا حبیب الله شیرازی متخلص به قاآنی و منشآت قائم مقام است.

نثر مرسل نثری است ساده و روشن با جملات کوتاه که از لغات مهجور عربی خالی است. در این نوع نثر از مترادفات استفاده نمی شود. توصیفات کلی و کوتاه است و بیشتر به امور بیرونی معطوف است. به نثر مرسل، نثر سبک خراسانی، نثر بلعمی و نثر دوره ی اول نیز می گویند.

 نثر بینابین


نثر منشیان و دبیران عهد غزنوی است که در پایان دوره نثر مرسل و آغاز نثر فنی به فاصلۀ نیم قرن ظاهر می شود. این نوع نثر هم سادگی و استواری نثر مرسل را دارد و هم نشانه هایی از آمیختگی نظم و نثر و ورد لغات عربی و آیات و احادیث نثر فنی را به همراه دارد. تاریخ بیهقی، سیاست نامۀ نظام الملک، قابوس نامه ی عنصرالمعالی از این جمله اند.

ب. نثر متکلف و یا فنی


این نثر ترکیبى از دو نوع نثر مرسل و مسجّع است که درآن لغات و ترکیبات و مثل ها و روایات و آیات و اصطلاحات و تعبیرات بسیاری نیزبه کار رفته است.

در نثر مصنوع، انواع صنایع لفظى و معنوى چون اطناب و سجع و جناس وتضاد و تقابل و تلمیح و استعاره و غیره به کار مى‏رود.
در این نوع از نثر همان گونه که از نام آن پیداست، نویسنده با لفاظی عباراتی مصنوع می نویسد و افزون بر استفاده از سجع و به کار بردن اشعار و شواهد عربی و فارسی و آیات قرآنی و احادیث و اصطلاحات علمی و لغات مهجور و استعارات و تشبیه هات مختلف، کلام خود را به شیوه ای مصنوع با پیرایه ای و ظرایف ادبی و صنایع لفظی می آراید و البته مراد از این صنایع «تفنن هایی است که در الفاظ و عبارات می شود و همین تنوع هاست که کلام را در واقع از صورت نثر بیرون می آورد و به جانب شعر که محل هنرنمایی گوینده است، متمایل می سازد. بنابراین اتخاذ چنین شیوه ای در نگارش از آن جهت که نویسنده زحمت اظهار مهارت و بیان تخیلات شعری را به خود می دهد، چشمگیر است و از این جهت که نگارنده مطالب ساده خود را در لباس عبارات متکلف می پوشاند و به جای توجه به مقصود اصلی، به مقاصد فرعی می پردازد، کار او به منزله نقض غرض در امر نویسندگی و مانع ایراد آزادانه معانی تلقی می شود. افزون بر آن در شیوۀ نثر متکلف یا فنی، نویسنده ناگریز است خود را به دامان زبان عربی بی فکند؛ زیرا زبان فارسی تاب تحمل ایراد صنایع گوناگون خصوصاً استعمال سجع و جناس و ترصیع و ممائله و این گونه صنعت های لفظی را بیش از اندازه ندارد و به همین جهت مبالغه در این روش،سبب راه یافتن تعداد فراوانی از لغت های عربی به زبان پارسی است.
رب المثل های عربی زیاد استفاده می شود و توصیف بر خبر برتری دارد. شعر و نثر با هم آمیخته می شود. کلیله و دمنه نمونه ای از این نوع نثر است.

نثر مصنوع و متکلف نثری است که لبریز از تکلف و کاربرد آرایه های ادبی است به نحوی که گاه معنا تحت تاثیر لفظ قرار می گیرد. تاریخ جهان گشای جوینی، مقامات حمیدی و حبیب السیر خواندمیر نمونه هایی از این نوع نثر هستند.

3- نثر شکسته یا نگارش به زبان محاوره


نثر شکسته آن است که نوشتار به زبان محاوره و گفت و گوی معمولی مردم کوچه و بازار نگاشته می شود و همچنان که کلمات در زبان محاوره عامه مردم مخفف می شود و برخی از واژه ها در قیاس با صورت مکتوب آنها شکسته می شود در نگارش این نوع نثر که در دوره معاصر بیشتر در داستان نویسی یا نوشتن موضوعات طنزآمیز به کار می رود، نویسنده برای نشان دادن چهرۀ طبیعی و واقعی قهرمانان داستان های خود که غالباً از میان طبقات عامی و عادی اجتماع انتخاب شوند، عین الفاظ، تعبیرات و تکیه کلام های شان را به لهجۀ عامیانه در آثار خود می آورد. مبتکر این نوع از نثر در ادبیات معاصر مرحوم علامه علی اکبر دهخدا است که برای اولین بار در مقالات فکاهی و انتقادی خود با عنوان چرند و پرند و به امضای «دخو»، در روزنامه صوراسرافیل از تعبیرات عامیانه و واژه های تخفیف یافته و شکسته سود می جوید. 
سید محمدعلی جمالزاده و صادق هدایت و جلال آل احمد نیز از جمله اولین نویسندگانی هستند که اسلوب محاوره و نثر شکسته را در نثر داستانی فارسی معاصر متداول می کنند و پس از آن گروهی دیگر از نویسندگان آثار خود را به نثر شکسته می نویسند.    
                         

Image result for ‫سبک ادبی در نثر‬‎


دوره های نثر فارسی

1- نثر مرسل (معادل سبک خراسانی) قرن سوم و چهارم و نیمه قرن پنجم؛
2- نثر بینابین، اواخر قرن پنجم و اوایل قرن ششم؛
3- نثر فنی، در قرن ششم؛
4- نثر مصنوع یا صنعتی و نثر ساده در قرن هفتم؛
5- نثر صنعتی و نثر ساده در قرن هشتم؛
6- نثر ساده در قرن نهم تا اوایل قرن دهم؛
7- نثر ساده معیوب، از قرن دهم تا میانه قرن دوازدهم؛
8- نثرقائم مقام و تجدید حیات(نثر دوره قاجار)، این نثر ساده و خوب است؛
9- نثر مردمی دورۀ مشروطه (نثر روزنامه)؛
10- نثر جدید (نثر رمان و نثر دانشگاهی ).

در دورۀ مشروطه نویسندگان از تکلف، دوری و اصل ساده نویسی و حفظ اصالت معنی را رعایت می کنند. نوشته های میرزا فتحعلی آخوندزاده و طالبوف و حاج زین العابدین مراغه ای نمونه ای از این نوع نثر است.


منبع: دانشنامه آزاد، دانشنامه رشد



برچسب‌ها: سبک های ادب، نثر، فارسی
نظرات (2)
سه‌شنبه 29 فروردین 1396 ساعت 07:32
درود بر شما خانم نوری گرامی. کتاب سبک شناسی دکتر شمیسا در ای ن باره بسیار عالی و خوب نوشته شده. سپاس از نشر این مطالب.
امتیاز: 1 0
پاسخ:
درود بر دکتر الهی بلند نظر و گرانقدر. سپاس آقای دکتر از توجۀ که می فرمایید. احسنت، در مقاله ای که پیشتر منتشر کرده بودم در باره کتاب سبک شناسی دکتر شمیسا توصیحاتی داده شده بود که به واضح نشان می دهد که ایشان چقدر دراین زمینه زحمت کشیده اند. سپاس گزارم از حضور ارزشمند شما عزیز بزرگوار، زنده باشید.
سه‌شنبه 29 فروردین 1396 ساعت 01:41
salam khanome nooriye aziz,
hagha ke zahamate shoma bedoone tardid ghabele tahsin ast. afarinha ba sedaye ghawi va boland bar zahamate bi nazire shoma baraye inke khalesaneh agahi dadan ast.khoda ghowat.enshaallah salemopor ghodratar bashid.
taghdime be dastane tawanaye shoma aziz:
شد محترم به نزد بزرگان هر آن کسی
کاو را عمل به خدمت آن محتشم کشید

از پشت ماهی و ز نشیب ثری به علم
بر روی ماه و اوج ثریا علم کشید

زآن سان که سر کشد کشف اندر میان سنگ
از جود او نیاز سر اندر عدم کشید
امتیاز: 1 0
پاسخ:
درود بر دکتر توانای گرانقدر. سپاس گزارم از حضور ارزشمند شما. ارزش کار را زمانی بیشتر درک می کنم که دوستان عزیزی مانند شما حضور دارند و استفاده می کنند. از این که با این سایت همراه هستید بسیار خوشحالم و امیدوارم مطالب این سایت هر روز پربارتر و مفیدتر شود. زنده باشید عزیز بزرگوار.
امکان ثبت نظر جدید برای این مطلب وجود ندارد.