X
تبلیغات
رایتل


بدون شک ادبیات کهن و غنی ما با قصه‌های دوست داشتنی و نظم و نثر دلپذیر و داستان‌های پر از طنز و زیبا و کنایه‌های دلنشین در میان ادبیات جهان مقامی شامخ و جایی ممتاز و برجسته دارد.


در میان داستا‌ن‌ها و اسطوره ها، شاهکارهایی وجود دارد که از ویژگی‌های آثار مذکور، حماسه‌های ملی و شورانگیزی است که نتایجی مفید و شادی‌بخش و امیدوار کننده دارد که داستان‌ها و قصه‌ها به آنها ختم می‌شود و خواننده را به زندگی امیدوارتر و در مواجه با مشکلات و ناملایمات استوارتر می‌نماید.


این از خصوصیات ادبیات کهن ما است که چون میراثی گران‌بها به دست مردم بافضل و دانش ما رسیده و حفظ و حراست از آن وظیفۀ هر فردی فرهنگ‌خواه و ادب‌دوست است. در این داستان‌ها که بیش از هزاران سال دارند از پرندگان و مرغانی نام برده شده که یا در اصول چنین پرندگانی وجود نداشته‌اند و یا چیزی بوده‌اند که در طول زمان به‌خاطر سینه به سینه نقل کردن آنها چهره عوض کرده و تغییر ماهیت داده‌اند و یا به‌طور کلی ساخته و پرداختۀ فکر نویسنده و حماسه‌سرا بوده اند.


پرندگان:در لابه‌لای افسانه‌ها و قصه‌های شرقی از این مرغان بسیار سخن رفته است، مشهورترین این مرغان ققنوس، سیمرغ، عنقا، هما، بلبل، بوتیمار و هدهد هستند که هر کدام از این مرغان اسطوره‌ای، نماد خوی و خصلتی شده اند. برای نمونه، عنقا، نماد بلندپروازی و هما، مرغ سعادت و اقبال، و ققنوس، مظهر عمر دراز است.


تصویری از ققنوس بر سر در مدرسهٔ نادر دیوان بیگی واقع در بخارا، جمهوری ازبکستان، بخشی از مجموعهٔ لب حوضی



هدهد در اسطوره ها و منظومه های ایرانی،خبر آور و واسطۀ میان خلق و خداوند است و نیز آموزگار غیب و صاحب اسرار و راز دان.جلوه گاه مهم بروز این صفات رمزی هدهد در ادبیات فارسی مثنوی « منطق الطیر »، عطار است. عطار در منطق الطیر هدهد را با صفاتی چون هادی، پیک، صاحب سر سلیمان و ... می ستاید. البته در « سورۀ نمل»، نیز به همین نقش هدهد اشاره شده است.  


Image result for ‫هدهد در ادبیات فارسی‬‎



هدهد که به علت آشنایی هایش با سلیمان مطلوب او واقع شده، مثال کامل است و اسم اعظم را در منقار او نهاده اند و با آن که در عالم بالا آشیان دارد، عالم سفلی را نیز نیک می داند، و به همین دلیل راهنمای مرغان جویای سیمرغ می شود. در این تفسیر، هدهد پیکی روحانی است که راهنمای انسان( رهرو ، سالک )، جویای وطن اصلی می شود. هدهد رمز الهام غیبی و آگاهی از عالم غیب است.



Previewing بلبل3.jpg

تصویر، اثر: استاد خیرالله فرخی (انزل عکس)


پرندگان در دیوان سنایی


در دیوان سنایی قصیده ای وجود دارد که از آن با عنوان منطق الطیر سنایی یاد شده است؛ همان قصیده ای که طرح  منطق الطیرهای پس از سنایی را ریخته است. چنان که عطار از آن بهره مند شده و در اثر عرفانی بزرگ خود منطق الطیر به صورتی سامان یافته و مجزا سی مرغ را در سیمرغ الهی محو می گرداند. این قصیدۀ سنایی چنان که دکتر شفیعی نیز در کتاب تازیانه های سلوک گفته اند از اهمیّت خاصی برخوردار است. در ورای ظاهری که سنایی از پرنده می بیند ارتباط او را با حق تعالی و نوع تسبیح گویی وی را به گونه ای که مکمل صوت و آواز یا ظاهر او باشد بیان می کند.


پرندگان در منطق الطیر عطار


شیخ «فرید الدین عطار نیشابوری»، از عرفای طراز اول ایران در قرن هفتم است. او کتابی به نام منطق الطیر یا زبان مرغان دارد که از میان مثنوی های عرفانی او دل انگیز تر و از همه شیواتر است و می توان آن را شاهکار مثنوی های عطار دانست. این مثنوی منظومه ای رمزی مشمتل بر (4458)، بیت است. موضوع آن گفت و گوی مرغان از یک پرندۀ داستانی به نام سیمرغ است. مراد از پرندگان در این راه، سالکان راه حق و مراد از سیمرغ وجود حق تعالی است.



سیمرغ طراحی شده در کتابی که به معرفی اساطیر اختصاص دارد، اثری از فردریک جاستین برتوش(زاده:۱۷۴۷، درگذشت: ۱۸۲۲)


عطار در تسمیه منطق الطیر بی گمان منظورش زبان، استعداد و ظهور مرتبه و مقام هر یک از مرغان و روندگان طریق حقیقت است، چنان که در آن کتاب گفته است:


با تو گفتم فهم کن ای بی خبر / من زبان نطق مرغان سر بسر

 کز قفس پیش از اجل در می پرند/ در میان عاشقان مرغان درند

زانکه مرغان را زبانی دیگر است/ جلمه را شرح و بیانی دیگر است

کو زبان جمله مرغان شناخت/ پیش سیمرغ آن کسی اکسیر ساخت


پرندگان در مثنوی مولوی


در مثنوی مولانا، پرندگان از نقش های شگفت انگیز، گوناگون و گاه اسرارآمیزی برخوردارند. ویژگی های طبیعی پرندگان از قبیل بال و پر، زیبایی، پرواز، آشیانه، اسارت در قفس و سفرهای دسته جمعی، دستمایه های تاویل، تفسیر و نمادپردازی پرندگان را در اختیار مولانا قرار داده است.در واقع مولوی در بیان اندیشه های پیچیده و نمادین خود از پرندگان به صورت های گوناگون بهره گرفته است. در این میان نمادهایی که از پرواز پرندگان به دست می آید، بیانگر ارتباط آسمان و زمین و دنیای ملک و ملکوت است.


مولانا بارها در ضمن تشبیه ها به نمادپردازی پرندگان پرداخته و از آنها به عنوان نمادهای مختلفی بهره برده است. برای نمونه، او پرندگان را نمادی از جان و روح دانسته است. ابیات زیر نمونه هایی بسیار گویا از این تاویل است؛


Image result for ‫پرندگان در مثنوی مولانا‬‎


روح باز است و طبایع زاغها / دارد از زاغان و جغدان داغها

جان چون طاووس در گلزار ناز/ همچو جغدی شد به ویرانه مجاز


پرندگان در دیوان حافظ


حافظ نام پرندگانی چون باز و شهباز و شاهین، تذرو، کبک، طوطی، بلبل، هزار، عندلیب، هدهد، هما، و سیمرغ را در اشعارش به کار برده است. گاه نام پرندگانی را که کمتر متداول  بوده نیز در شعر او می‌توان دید؛ مانند «باشه»، که دیگر شاعران شاید کمتر به آن توجه داشته‌اند.در برهان قاطع دربارۀ باشه آمده است:«بروزن ماشه جانوریست شکاری از جنس زرد چشم و کوچکتر از باز باشد و معرب آن باشق است »، این پرنده که کمی کوچکتر از باز است پرندگان کوچک را شکار می‌کند و کمتر از بلندپروازی های باز برخوردار است.شاعر می‌کوشد برای بیان جایگاه خود با کنایه از این پرندگان سود جوید و خود را چون باز سفید معرفی می‌کند که فریب ظواهر را نمی‌خورد و در پی صید حقیر نمی‌رود:


 به تاج هدهدم از ره مبر که باز سفید/ چو باشه در پی هر صید مختصر نرود

Image result for ‫هدهد در ادبیات فارسی‬‎


اساسی ترین مضمونی که از مفهوم پرواز پرنده به ذهن انسان خطور می کند، همان رهایی روح از اسارت تن و پیوستن به اصل و مبدأ حقیقی  است که مورد نظر سنایی هم بوده و با تصویرهایی در قالب مرغ،قفس و باغ ( عالم روحانی )،به منصۀ ظهور رسیده است.


منبع: گرد آوری و تحقیق



برچسب‌ها: ادبیات، پرندگان
نظرات (1)
چهارشنبه 13 اردیبهشت 1396 ساعت 12:27
سلام خانم نوری عزیز من اهل هنرم و شما هنر دوست. ممنون از رفرنس نویسی تصاویر. کار زیبایی انجام می دهید
امتیاز: 1 0
پاسخ:
درود بر شیوای هنرمندم. خواهش می کنم عزیزم، کار بدون رفرنس ارزش علمی ندارد. من معمولاً مقالات بسیاری را جمع آوری می کنم و خلاصه ای از آنها را می نویسم به همین خاطر کارم به صورت گرد آوری و تحقیق ارائه می شود؛ ولی در خصوص تصاویر سعی می کنم حتماً شناسنامه دارباشند.البته تا جایی که امکان داشته باشد. خوشحالم که دوست داشتی عزیزم. زنده باشی
امکان ثبت نظر جدید برای این مطلب وجود ندارد.
Online User