X
تبلیغات
رایتل

تاریخچه زبان و ادبیات فارسی ( قسمت دوم)

چهارشنبه 3 خرداد 1396 , 10:42



پارسه

پارسه



 ادبیات‌ اوستایی


زبان‌ اوستایی‌ که‌ در ایرانویج‌، سرزمینی‌ از نواحی‌ شرق‌ ایران‌، شاید خوارزم‌،‌ یا مرو و‌ یا بلخ‌، با آن‌ سخن‌ می‌گفته‌اند؛ زبانی‌ است‌ که‌ کتاب‌ دینی‌ زرتشتیان‌، اوستا، با آن‌ نوشته‌ شده‌ است‌. از این‌ زبان‌ جز کتاب‌ اوستا و اثرهای وابسته‌ به‌ آن‌ اثر دیگری‌ باقی نمانده است‌. قدیمی ترین‌ اثرهای این‌ زبان‌ به‌ سده‌‌های‌ (دهم و هشتم‌ ق‌.م‌)، تعلّق‌ دارد؛ ولی به‌ سبب‌ اهمّیت‌ سنّت‌ شفاهی‌، کتاب‌ اوستا تا سدۀ چهارم‌ میلادی، نوشته‌ و گردآوری‌ نشده‌ بود.


در این‌ تاریخ‌، هم زمان با‌ پادشاهی‌ شاپور ساسانی‌ و پس‌ از رسمیت‌‌یافتن‌ دین‌ زرتشتی‌، این‌ مجموعه‌ با خطّی‌ ویژه‌ به‌ نام‌ «دین‌دبیری‌» (خطّ دینی‌)، که‌ به‌ همین‌ منظور از روی‌ خطّ فارسی‌ میانۀ کتابی‌ و خطّ پهلوی‌ زبوری‌ ابداع‌ شده‌ بود، با تلفّظ‌ موبدان‌ در دوره های پایانی حکومت ساسانی‌ به‌ نگارش‌ درآمد. اوستایی‌ که‌ امروز در دست‌ است‌ و به‌ صورت‌ دست‌ نوشته‌ از( ١٢٧٨م‌ )، به‌ بعد نسخه‌برداری شده‌ است‌. نزدیک به‌یک‌ سوم‌‌ یا‌ یک‌ چهارم‌ اوستای‌ دورۀ ساسانی‌ است‌. اوستای‌ نوشتۀ روزگار ساسانیان‌، بنابر کتاب‌ دینکرد در ٢١ نَسْک‌ (باب‌)، گردآوری‌ شده‌ بود. این‌ کتاب‌ تألیف‌ بزرگی‌ بودکه دربر دارندۀ مطلب هایی‌ دربارۀ پیدایش‌ جهان‌ و رستاخیز، نجوم‌ و پزشکی‌، زندگی‌ زرتشت‌ و تاریخ‌ انسان‌، حماسه‌‌ها و اسطوره‌‌های‌ کهن‌ و مجموعه ‌هایی‌ از دانستنی‌‌های‌ گوناگون‌. همۀ‌ اوستا از نظر زبان‌‌ یک دست‌ نیست‌. این‌ تفاوت‌ را می‌توان‌ ناشی‌ از اختلاف‌ گویشی‌‌ یا قدمت‌ برخی‌ از بخش‌‌های‌ آن‌ دانست‌. 



Related image

خط و زبان اوستایی



متن‌های‌ اوستایی‌ را براساس‌ قدمت‌ زبانی‌ و ویژگی‌های‌ دستوری‌ و زبان‌شناختی‌ و نیز از دیدگاه‌ آموزه‌‌های‌ بنیادی‌ و محتوای‌ مذهبی‌ می‌توان‌ به‌ دو دستۀ اوستای‌ گا‌هانی‌ و اوستای‌ متأخّر بخش‌ کرد: ١. اوستای‌ گا‌هانی‌؛ متن‌های‌ گا‌هانی‌، که‌ در حدود ‌یک‌ ششم‌ از اوستای‌ موجود را در بر می‌گیرد، تنها منبع معتبر دربارۀ‌ زندگی‌ زردشت‌ است‌ و در مجموع‌ آموزۀ‌ خالص‌ بنیان گذار آن‌ را نشا می دهد. اوستای‌ گا‌هانی‌ دارای‌ این‌ بخش‌ها است‌:


الف‌. گا‌هان:‌ ( گات‌ها‌ یا گاثا‌ها)، قدیمی ترین‌ بخش‌ اوستا ظاهراً سرودۀ خود زرتشت‌ شامل‌ هفده‌ سرود است‌ که‌ در اوستای‌ کنونی‌ بخشی‌ از یسنا  است‌. شعر‌های گا‌هان،‌ هجایی‌ است‌ و از نظر ساختمانی‌ با شعر‌های ودایی‌ شبیه است. متأسّفانه‌ ناآشنایی‌ کامل‌ با اندیشه‌‌های‌ زرتشت‌ (مانند رابطۀ‌ خاصّ انسان‌ و دانای‌ همه‌ چیز)، مشکلات‌ دستوری‌ (صرفی‌ و نحوی‌)، ابهام های‌ واژگانی‌ و پیچیدگی‌ زبان‌ شعر، موجب‌ شده‌ است‌ که‌ اوستا شناسان‌ در فهم‌ و ترجمۀ‌ گا‌هان‌ با دشواری‌ روبه‌رو‌ شوند. ترجمۀ گا‌هان‌ به‌ زبان‌ فارسی‌ میانه‌ (پهلوی‌)، نیز کمک‌ چندانی‌ به‌ فهم‌ بهتر آن‌ نمی‌کند. به‌ نظر گرشویچ‌، با وجود این‌ دشواری‌های‌ زبانی‌،اندیشه های ارزش مند زرتشت‌ از میان‌ این‌ شعر‌های غِنایی(عاشقانه و رمانتیک)‌، دینی‌-که‌ برای‌ بیان‌ اندیشه‌‌های‌ روشن‌ و انسانی‌ و تحوّلی‌ در اندیشه‌، در قالبی‌ زیبا و لطیف‌ سروده‌ شده- پیدا است‌. گا‌هان‌ را به‌ پنج‌ «گاه‌» (بخش‌)، تقسیم‌ کرد‌ه‌اند و هر «گاه‌»، دارای‌ فصل‌هایی‌ به‌ نام‌ « ‌هات»، است‌.




برگی از کهن ترین نسخه دستنویس گاتهای زرتشت در کتابخانه سلطنتی دانمارک

برگی از کهن‌ترین دستنویس اوستا در کتابخانه سلطنتی دانمارک

اَهـونَـوَئـیـتـی‌گـاتـهـا
یسنا، هات



ب‌.«یسن‌های‌ هفت ‌‌هات»: این‌ بخش‌، که‌ به‌ نثر است‌ و پس‌ از گا‌هان، قدیمی ترین‌ بخش‌ اوستا است، «یسْن‌های‌ هَپْتَنگ‌هایتی‌ »، یا «یسْن‌های‌ هفت‌ فصل‌»، نیز نامیده‌ می‌شود و مشتمل‌ بریسْنْ‌های‌ ٣۵ تا ٤١ است‌. در این‌ بخش‌ از اوستای‌ گا‌هانی‌ متن‌ دعا‌های‌ معروف‌ زرتشتی‌ مانند اَهُونَوَر ، اَشِمْ وُهُو وینْگهِه‌‌‌هاتام‌ آمده‌ است‌. ٢. اوستای‌ متأخّر: این‌ بخش‌ از اوستا به طور تقریبی، پنج‌ ششم‌ کتاب‌ مقدّس‌ زرتشتیان‌ را در بر می‌گیرد و اوستای‌ جوان‌ نیز نامیده‌ می‌شود. در این‌ بخش‌، گرچه‌ دشواری‌های‌ زبانی‌ کم‌تری‌ وجود دارد؛ ولی‌ با اشکال های بسیاری‌ در فهم‌ متن‌ روبه‌رو می‌شویم‌ که‌ نتیجۀ‌ آمیختگی‌ اعتقادات پیش‌ از زرتشت‌ با گفته‌‌های‌ او و جذب‌ عقایدی‌ از آیین‌های‌ گوناگون‌ در دین‌ زردشتی‌-به‌ سبب‌ گسترش‌ آن‌ در نواحی‌ گوناگون ایران‌- است‌. اوستای‌ متأخّر بازنمای‌ دین‌ زرتشتی‌ متأخّر و به‌ طور کلّی‌ نمایندۀ‌ فکر و اندیشۀ مذهبی‌ ایران‌ پیش‌ از اسلام‌ است‌. دربارۀ‌ تاریخ‌ تألیف‌ و گردآوری‌ آن‌ نمی‌توان‌ به‌‌یقین‌ سخن‌ گفت‌؛ ولی احتمال‌ دارد که ‌‌یشْت‌های‌ کهن‌،‌ یعنی‌ قدیم‌ترین‌ بخش‌ اوستای‌ متأخّر، به‌ سدۀ‌ هشتم‌‌ یا نهم‌ (ق‌.م)‌، تعلق داشته باشد. اوستای‌ متأخّر دارای بخش‌های‌ زیر است که‌ از آن‌ میان‌ تنها ارزش‌ ادبی‌‌ یشت‌ها را با گا‌هان‌ می‌توان‌ سنجید و دیگر بخش‌های‌ آن‌ ارزش‌ ادبی‌ چندانی‌ ندارد:



یسْنا



الف‌. ‌یسْنا: ‌یَسن‌ به‌ معنی‌ «ستایش‌ و نیایش‌»، در بردارندۀ دعا‌ها و سرود‌های‌ دینی‌ و ذکر ایزدانی‌ است که‌ برای‌ شرکت‌ در مراسم ‌‌یسْنَه‌‌یا‌یسنا خوانده‌ می‌شوند و نثار‌هایی‌ که‌ به‌ آنان‌ تقدیم‌ می‌شود. این‌ بخش‌ از ٧٢ «‌ها/هات» (فصل‌)، تشکیل‌ شده‌ و هر «‌ها/هات»، دارای‌ بند‌هایی‌ با اندازه‌‌های‌ متفاوت‌ است‌. گا‌هان‌ و «یسن‌های‌ هفت‌‌ها»، در میان ‌‌یسن‌ها جای‌ دارند؛ از این‌رو، این‌ بخش‌ ٤٨ «‌ها/ هات»، را دربر می‌گیرد.


ب‌. ویسْپْرَد: به‌ معنی‌ «همۀ‌ سروران‌»، دارای‌ ٢٤ «کرده‌» (فصل‌)، است و مطالب آن بیشتر برگرفته‌ از ‌یسْن‌ها وکامل کنندۀ آنها است‌. که‌ به‌ ویژه‌ در عیدهای مذهبی‌ مانند گاهنبار‌ها (جشن‌های‌ فصلی‌)، خوانده‌ می‌شود.


ج‌. خُرده‌ اوستا: این‌ مجموعه‌، که‌ اوستای‌ کوچک‌ نیز نامیده‌ می‌شود، دربر دارندۀ دعا‌ها و نیایش‌های‌ کوتاه‌ ویژۀ دینور زردشتی‌ در برابر دعای‌ خاصّ روحانیان‌ است‌. آذربادمَهْرَسْپندان‌، موبد موبدان(رهبر روحانی ها)‌، زمان‌ شاپور دوم‌ ساسانی‌، این‌ مجموعه‌ را گردآوری‌ کرد و مهم‌ترین‌ بخش‌های‌ آن‌ عبارت‌ است‌ از: نیایش‌، سی‌ روزه‌ و آفرینگان ‌‌یا دعا‌هایی‌ که‌ همراه‌ با اهدای‌ نذرها‌ خوانده‌ می‌شود.


د. وندیداد:صورت‌ قدیمی تر واژۀ‌ ویدیوداد به‌ معنی‌ «قانون‌ جدایی‌ و دوری‌ از دیوان‌»، است‌. این‌ کتاب‌ در ٢٢ فَرگَرْد (بخش‌)، گردآوری‌ شده‌، در حقیقت‌ رسالۀ‌ عملی « ها »، است و‌ به‌ صورت‌ پرسش‌ و پاسخ‌ (پاسخ اهورَمزدا به‌ پرسش‌های‌ زرتشت‌). وندیداد نوزدهمین‌ نَسْک‌ از اوستای‌ دورۀ‌ ساسانی‌ و‌ یگانه‌ نسکی‌ است‌ که‌ از آن‌ دوران‌ به‌ صورت‌ کامل‌ به‌ دست‌ ما رسیده‌ است‌. پرسش‌های‌ وندیداد در باب‌ قانون های‌ تطهیر(پاکی)، و کفّارۀ‌ گنا‌هان‌ است‌. چند داستان‌ اسطور‌ه‌ای‌ مانند داستان‌ جم‌ (فرگرد ٢)، و بخش‌ جغرافیایی‌ مشروحی‌ دربارۀ‌ سرزمین‌های‌ گوناگون‌ (فرگرد ١)، از دیگر بخش‌های‌ وندیداد است‌. گرشویچ‌ این‌ بخشِ اوستا را مهم‌ترین‌ بخش‌ آن‌ و مرجعی‌ آگاهی‌ دهنده‌ دربارۀ‌ واقعیت‌های‌ زندگی‌ باستانی‌ شرق ‌ایران‌ می‌داند.




وندیداد


.

ه.‌یشْت‌ها:یشت‌ به‌ معنی‌ «ستایش‌ و نیایش‌»، و از نظر واژگانی، هم‌ریشه‌ با واژۀ‌ کهن ‌‌یسْن‌ و واژه‌‌های‌ «جشن‌»، و «ایزد»، در زبان‌ فارسی‌ است‌. این‌ بخش‌ دارای‌ ٢١‌ یشت‌ است‌ و هر‌ یشت‌ به‌ چند کرده‌ (بخش‌)، تقسیم‌ می‌شود. تفاوت‌‌ یشْت‌ها با‌ یسنا در محتوای‌ آنهاست‌.‌ یسْنْ؛ نیایش‌هایی‌ عامّ برای‌ آیین‌های‌ گوناگون‌ ستایش‌ و ‌یشت؛‌ سرود‌هایی‌ در ستایش‌ ایزدان‌ است‌.‌ یشت‌ها از نظر کمّیت‌ و قدمت ‌‌یکسان‌ نیستند. هر ‌یشت‌ بزرگ‌ که‌ دارای‌ بخش‌های‌ کهن‌ است‌ به طور معمول دارای‌ وصف‌، ستایش و به ‌‌یاری‌ خواندن‌ ایزدی‌ است‌ که‌ آن ‌‌یشت‌، ویژۀ او است و در جای‌جای‌ آن‌ اسطوره‌ها و حادثه های‌ تاریخی‌ به‌ صورت‌ اشاره ای، از آن‌  یاد می‌شود. می‌توان‌ گفت‌ که‌ بخشی‌ از تمامی‌‌یشت‌ها دارای آهنگ و وزن‌ است‌. برخی‌ ایران‌شناسان‌ وزن‌ آن‌ را هجایی(بخش بخش)‌، -بر اساس‌ شمار هجا‌ها در هر مصراع‌- و گروهی‌ دیگر ضربی‌ (بر اساس‌ تکیه ها ‌)، می‌دانند.


برتری ‌‌یشت‌ها بر دیگر بخش‌های‌ اوستا به‌ سبب‌ پویایی‌ و شاعرانگی آن‌ است‌ که‌ با ویژگی‌ آیینی‌ و دینی‌ دیگر بخش‌های‌ اوستا هم خوانی‌ ندارد. ایزدان‌ در ‌یشت‌ها از مهارت‌ها و ویژگی‌های‌ حماسی‌ و جذّابی‌ برخوردارند و با زبانی‌ شاعرانه‌ ستایش‌ شد‌ه‌اند. مثلاً مهریشت‌، در ٣۵ کرده‌، اثری‌ برجسته‌ و بدیع‌ از نظر توانایی‌ توصیف‌ و تشبیه های‌ شاعرانه‌ و تصویرهای خیالی‌ در ادبیات‌ متقدّم‌ هند و اروپایی‌ است‌. قرینه‌ سازی‌ در بازگویۀ روایت‌های‌ اساطیری‌ و حماسی‌ مانند نبرد تیشتر با دیو «اپوش‌» در تیشتر‌ یشت‌ و کاربرد دو مجموعۀ‌ متفاوتِ اسم ها و فعل ها‌ برای‌ موجودات‌ اورمزدی‌ و اهریمنی‌ از دیگر ویژگی‌های ‌‌یشت‌ها است‌.




کتاب خطی رمزگشایی خطوط کهن و باستانی دانلود کتاب رمزگشایی خطوط باستانی

الفبای باستانی



افزون بر متن‌های‌ نسبتاً شرح داده شده ای‌ که‌ نام‌ برده‌ شد، متن‌های‌ کوتاه‌تری‌ نیز در شمار متن‌های‌ اوستای‌ متأخّر جای‌ دارند که‌ عبارت است از؛ از هیربدستان‌ و نیرنگستان‌ ؛ هادُخت‌ نَسْک‌ ، اَوْگمَدَیچا ؛ وَیثا نَسْک‌؛ آفرین‌ پیغامبر زردشت‌؛ وِشْتاسْپ‌ (شداسب‌)، ‌یشت‌ و شماری‌ واژه‌ و جملۀ‌ اوستایی‌ موجود در فرهنگ‌ اویم‌، شایست‌ نشایست‌، پرسش‌ها  و ... آخرین‌ بخش‌ اوستای‌ متأخّر را تشکیل‌ می‌دهد. در میان‌ متن‌های‌ موجود اوستایی‌، گا‌هان‌ و یشت‌ها ارزش‌ ادبی‌ ویژه‌ای‌ دارند. این‌ دو بخش‌ اوستا که‌ دارای وزن و آهنگ هستند، از نمونه‌‌های‌ والای‌ ادبیات‌ متقدّم‌ هند و اروپایی‌ و دارای‌ ارزش‌ ادبی‌ درخور توجّهی هستند.



نمونه‌ای ازکار برد حرف «ل» در نوشته بالا: فرگرد اول (pargat auual)



ادامه دارد...

منبع: سایت بنیاد سعدی

بازخوانی و ویرایش مجدد متن: فرشته نوری



نظرات (1)
پنج‌شنبه 4 خرداد 1396 ساعت 02:48
ba doroodi garm be banoo Nouri,
har entekhabi az shoma agahi va roshanaii mibashad va man daste shoma ra miboosam banooye bozorgwar.pirooz bashid.
حکایت شمارهٔ ۱۵گلستان سعدی.
پادشاهی پارسایی را دید.گفت هیچت از ما یاد آید؟گفت بلی وقتی که خدا را فراموش میکنم.

هر سو دود آن کس ز بر خویش براند
وآن را که بخواند بدر کس ندواند

Wenn Gott von seiner Türe stieß
der schweifet überall umher
doch rief ihn Gott zu sich herein
sucht er niemals Türe mehr
امتیاز: 2 0
پاسخ:
درود بر استاد گرانقدرم و سپاس از همراهی و لطفی که مرحمت می فرمایید. به نظرم دانستن این که زبان ما چگونه بوده و چه مراحلی را طی کرده تا به این دوره از زمان رسیده ، بسیار با ارزش و مهمه، چرا که بعد از مطالعۀ این تاریخچه می توانیم، ارزش کار استاد سخن فردوسی نامدار را بخوبی درک کنیم که چگونه یک نفر تمام تاریخ یک زبان را با رنج فراوان توانست درک و حفظ و نگه داری کند و این زبان را پایدار نگه دارد. روحش شاد و قرین رحمت و آرامش الهی انشالله. از حکایتی که دربارۀ سعدی نوشتید سپاس گزارم و از این همه محبت و همراهی کمال تشکر را دارم. سلامت و شاد باشید همیشه.
امکان ثبت نظر جدید برای این مطلب وجود ندارد.