X
تبلیغات
رایتل

تاریخچه زبان و ادبیات فارسی ( قسمت سوم)

چهارشنبه 3 خرداد 1396 , 15:23

پارسه

پارسه



زبان های ایرانی در دورۀ میانه


در دورۀ میانی زبان های ایرانی به سبب شباهت هایی که از نظر دستوری دارند به دو گروه تقسیم شده اند 1- گروه ایرانی میانۀ شرقی، 2- گروه ایرانی میانۀ غربی.


گروه ایرانی میانۀ شرقی


 این گروه شامل زبان های بَلخی ، سَکایی ، سُغدی و خوارزمی  است.


زبان بلخی: زبان قدیم بلخ (شهری بزرگ در خراسان قدیم)، است و تا سال (1957 )، اثری از آن در دست نبود تا آن که باستان شناسان فرانسوی توانستند کتیبه ای در سرخ کُتَل (میان بلخ و بدخشان)، به دست آورند پس از آن در کتیبه های دیگری نیز از این زبان به دست آمد؛ ولی دردورۀ باستان و جدید اثری به دست نیامده است.

Related image

زبان بلخی



زبان سکایی : از زبان سکایی در دورۀ میانه نیز اثار بسیاری به دست آمده است به این زبان مهم آریایی تا سدۀ یازدهم میلادی در کاشغَر و حوالی آن سخن گفته می شد و پس از آن با هجوم ترک ها جای خود را به ترکی داد. گویش های پامیری بازمانده های زبان سکایی هستند. از زبان‌ سکا‌ها، که‌ طایفه‌‌هایی‌ ایرانی‌ بودند و در دو سوی‌ دریای‌ خزر، دشت‌‌های‌ جنوب‌ روسیه‌ و ماورالنّهر می‌زیستند، اثر نوشت‌هایی‌ برجای‌ نمانده‌ است‌. هرودت‌ از افسانه‌‌هایی‌ مربوط‌ به‌ اصل‌ و منشأ سکا‌ها و نیز از داستان‌‌هایی‌ به‌ زبان‌ سکایی‌ دربارۀ اَریمَسْپی‌‌ یک‌ چشم‌ و گریفین‌‌‌های‌ محافظ‌ طلا نام‌ می‌برد.




http://s5.picofile.com/file/8112461850/talas_dash_yaziti.jpg


کتیبه به زبان سکایی



زبان سغدی : زبان سرزمین سغد و شهر مهم آن بخارا بود از این زبان در دورۀ باستان اثری در دست نیست؛ ولی آثار بسیاری از آن در دورۀ میانه به دست آمده است. زبان سغدی در سدۀ چهارم جای خود را به فارسی داد امروزه زبان یغنابی که در درۀ یغناب رواج دارد بازماندۀ این زبان است.


زبان خوارزمی: زبان قدیم خوارزم بوده است که تا زمان مغول در خوارزم رواج داشت و پس از آن جای خود را به زبان اُزبکی داد.(خوارزم به احتمال بسیار خواستگاه نخستین آریایی ها بوده است).




برگی از متون سغدی مانوی



 گروه ایرانی میانۀ غربی


 این گروه زبان فارسی میانه و زبان پهلوی اشکانی را در برمی گیرد.


 زبان پهلوی اشکانی : از این زبان در دورۀ باستان اثری باقی نمانده است؛ ولی از دورۀ میانه آثار مهمی به جا مانده است که مهم ترین آنها کتیبۀ اردوان پنجم در شهر شوش، کتیبه های پادشاهان نخستین ساسانی و دو کتاب یادگار زریران و درخت آسوریک است.


زبان پارسی میانه : این زبان دنبالۀ پارسی باستان است و در دورۀ ساسانی زبان رسمی ایران بوده است به این زبان، پهلوی ساسانی هم گفته می شود از این زبان در دورۀ میانه چهار نوع اثر به چهار الفبای مختلف به جا مانده است کتیبه های شاهان و مردان مهم دورۀ ساسانی، زبور پهلوی، آثار زرتشتیان وآثار مانویان.




Related image

ادبیات میانه


 ادبیات میانۀ غربی


الف‌. ادبیات‌ پارتی‌ (پهلوی‌ اشکانی‌). پارتی‌، زبان‌ رسمی‌ ایران‌ در دورۀ‌ فرمانروایی‌ سلسلۀ‌ اشکانی‌ (میانۀ‌ سدۀ سوم‌ ق‌.م‌. ربع‌ اوّل‌ سده‌ی‌ سوم‌ ‌)،‌ یکی‌ از زبان‌‌های‌ ایرانی‌ میانه‌ است‌. از صورت‌ باستانی‌ این‌ زبان‌ اثری‌ به‌ دست‌ نمانده ‌ است‌؛ ولی از دورۀ میانۀ‌ آن‌ نوشته‌‌هایی‌ روی‌ سنگ‌، چرم‌، سفال‌، فلز، سکّه‌، مُهر و جز آنها به‌ خطّ کتیبه‌های‌ پارتی‌ و نوشته‌‌هایی‌ از مانویان‌ به‌ خطّ مانوی‌ در دست‌ است‌.


سنگ‌نوشته‌‌های‌ دو‌ یا سه‌ زبانۀ‌ شا‌هان‌ ساسانی‌، بُنچاق‌ اورامان‌ و اثار دورا اوروپوس‌ مهم‌ترین‌ اثار برجای‌ مانده‌ از این‌ زبان‌اند. در میان‌ اثار برجای‌ مانده‌ از زبان‌ فارسی‌ میانه‌ (پهلوی‌)، دو رساله‌ به‌ نام های‌ درخت‌ آسوریگ‌ و ‌یادگار زریران‌ وجود دارد که‌ با توجّه‌ به‌ شواهد زبان‌شناختی‌ می‌توان‌ آنها را متن‌هایی‌ دست‌کاری‌ شده‌ از زبان‌ پارتی‌ به‌ خطّ فارسی‌ میانه‌ دانست‌. اثار کتیبه‌های‌ این‌ زبان‌ از نظر تاریخی‌، زبان‌شناختی‌ اجتماعی‌ و گاه‌ دینی‌ دارای اهمّیت‌ بسیار اند؛ ولی از نظر ادبی‌ ارزش‌ و اهمّیت‌ چندانی‌ ندارند.



خط پهلوی که پارسی میانه با آن نوشته می‌شد. صفحه نخست از کتاب یادگار بزرگمهر.



از ادب‌ پارتی‌ در دورۀ پارتیان‌ متنی‌ به‌ شکل‌ اصلی‌ به‌ دست‌ ما نرسیده‌ است‌، تنها از روی‌ شواهد می‌توان‌ گفت‌ که‌ در دورۀ‌ اشکانیان‌ آثار ادبی‌ غیردینی‌ خواه‌ به‌ شعر و ‌یا به‌ نثر موجود بوده‌ است‌. این‌ آثار به‌ صورت‌ سنّت شفاهی‌ تا پس‌ از آشکار شدن اسلام‌ نیز ادامه‌ داشته، پیشینۀ‌ ادبیات‌ درخشان‌ نوشته شده در‌ صدر اسلام‌ است‌، گویا ادبیات‌ غیردینی‌ پارتی‌ بیشتر منظوم(شعر)‌، بوده که قصّه‌گویان‌ و نقّالان‌ حرفه‌ای‌، با همراهی‌ ساز آنها را روایت‌ کرد‌ه‌اند:گروهی‌ از این‌ خنیاگران(نوازندگان)‌‌، گوسان نامیده می شده اند. گوسان‌‌ها شاعران‌ و موسیقی‌دانانی‌ دوره‌‌گرد و در حقیقت‌ حافظ‌ داستان‌‌های‌ ملّی‌ ایران‌ بودند و آنها را، به‌ ویژه‌ به‌ زبان‌ شعر، نقل‌ می‌کردند. از این‌ داستان‌‌ها، بعد‌ها در گردآوری‌ خدای‌نامۀ پهلوی‌ استفاده‌ شده‌ است‌. ویس‌ و رامین‌ فخر الدین اسعد گرگانی ‌یکی‌ از منظومه‌‌های‌ عاشقانۀ‌ فارسی‌ است‌ که‌ اصل‌ پارتی‌ داشته‌ است‌. داستان‌ بیژن‌ و منیژه‌  در شاهنامه‌ نیز شاید دارای‌ اصل‌ پارتی‌ باشد.


ب‌. ادبیات‌ فارسی‌ میانه‌ (پهلوی‌). فارسی‌ میانه‌ زبان‌ رسمی‌ ایران‌ در دوران‌ ساسانیان‌ و دنبالۀ زبان‌ فارسی‌ باستان‌ بوده‌ است‌. خط‌ هایی‌ که‌ در نگارش نوشته‌‌های‌ فارسی‌ میانه‌ به‌ کار رفته‌ است‌، گرفته شده  از خطّ آرامی‌ و عبارت‌ است‌ از: خطّ فارسی‌ میانۀ کتیبه‌ای‌؛ خطّ فارسی‌ میانۀکتابی‌؛ خطّ فارسی‌ میانۀ‌ مسیحی‌ (زبوری‌)، و خطّ مانوی‌ (نک‌: پهلوی‌، خط‌ و زبان‌ ).


واژه ایرانشهر، نام رایج برای ایران در زمان ساسانیان، به خط پهلوی کتابی



آثار ادبی‌ برجای‌ مانده‌ از زبان‌ فارسی‌ میانه‌ به‌ دو گروه‌ دینی‌ و غیردینی‌ تقسیم‌ می‌شود. آثار دینی‌ بیشتر در سده‌‌های(سال های)‌، سوم‌ و چهارم‌ قمری‌، ‌یعنی‌ زمانی‌ که‌ دیگر دین‌ زرتشتی‌ دین‌ رسمی‌ ایران‌ نبود،ردآوری نهایی شد و در طی زمان‌ به‌ خاطر تعصّبات‌ دینی‌، جنگ‌ها و ستیز‌ها و به‌ ویژه‌ حملۀ‌ مغول‌ نابود شد؛ ولی آثار غیردینی‌ و ادبی محض‌ ‌ (به‌ شعر‌ یا نثر)، به‌ سبب‌ اهمّیت‌ سنّت‌ شفاهی‌ در ایران‌ پیش‌ از اسلام‌، به‌ صورت‌ نوشتاری‌ درنیامد و سینه‌ به‌ سینه‌ حتی‌ به‌ دوران‌ پس‌ از اسلام‌ منتقل‌ شد و پس‌ از آن‌ رفته‌رفته‌ فراموش شد. صورت‌ نوشتۀ آنها نیز با تغییر خطّ پهلوی‌ به‌ عربی‌ ودگرگونی زبان‌ پهلوی‌ به‌ فارسی‌ و ‌یا به‌ دلایل سیاسی‌ و مذهبی‌ از میان‌ رفت‌. البته‌ ترجمۀ‌ عربی‌ و فارسی‌ برخی‌ از آنها مانند «کلیله‌ و دمنه»‌، در دست‌ است‌. شعر پهلوی‌ نیز با دگرگونی‌ زبان‌ و تغییر وزن‌ هجایی‌ به‌ عروضی( عروض علمی است که به ‌وسیلۀ آن به وزن های شعر و تغییرهای آن پی می‌برند)‌، و از رونق‌ افتادنِ موسیقی‌ (چون‌ این‌ شعر‌ها غالباً همراه‌ با موسیقی‌ خوانده‌ می‌شد)، به‌ وضعی‌ مشابه‌ دچار شد (نک‌: پهلوی‌، زبان‌)، آثار برجای‌ مانده‌ از زبان‌ فارسی‌ میانه‌ عبارت‌ است‌ از:


١. آثار کتیبه‌ای‌؛

٢. آثار کتابی‌؛

٣. زبور پهلوی‌؛

٤. برخی‌ جمله‌‌ها و لغات‌ پراکنده‌ که‌ در کتاب‌های‌ عربی‌ و فارسی‌ (به‌ خطّ عربی‌ـ فارسی‌)، آمده‌ است‌؛

۵. آثار مانویان‌.




یک ورق از اولین کتاب مصور جهان؛ یک مینیاتور مانوی که در ترفان چین پیدا شده



آثار کتیبه‌های‌ فارسی‌ میانه‌ نوشته‌ شده در دوران‌ ساسانیان‌ تنها از نظر‌ زبان‌شناختی‌ و تاریخی‌، تنها منبع‌ ایرانی تاریخ‌ ساسانی‌، اجتماعی‌ و حتی‌ دینی‌ اهمّیت‌ دارند. این‌ کتیبه‌‌ها، که‌ متن‌ آنها به‌ دست‌ دبیران‌ اداری‌ نوشته‌ شده‌، پر است از بازی با لفظ ها و واژه ها‌.در میان‌ آنها شاید بتوان‌ کتیبۀ شاپور ‌یکم‌ در کعبۀ‌ زرتشت‌ را استثنا کرد؛ زیرا بسیار سنجیده‌ نوشته‌ شده‌ است‌ و افزون بر آگاهی‌های‌ تاریخی‌، جغرافیایی‌ و اجتماعی‌؛ آگاهی‌های‌ ارزش مندی‌ در زمینۀ‌ شناخت‌ زبان‌ فارسی‌ میانه‌ به‌ دست‌ می‌دهد.


آثار کتابی‌، که‌ بخش‌ بزرگی‌ از آنها در زمرۀ‌ ادبیات‌ دینی‌ زردشتی‌ است‌، دارای‌ ارزش‌ ادبی‌ چندانی‌ نیست‌ و اهمّیت‌ آنها بیشتر از نظر‌ زبان‌شناسی‌ و ریشه‌شناسی‌ است‌. بخش‌ برجسته‌ و متمایز ادبیات‌ فارسی‌ میانه‌ را شعر‌های غیردینی‌ تشکیل‌ می‌دهد که‌ اساس‌ آنها به‌ گوسان‌‌ها بازمی‌گردد و با نگرش‌ پیوندی‌ ندارد‌. سنّت‌ شفاهی‌ خنیاگری(نوازندگی)‌، که‌ با برافتادن‌ شاهنشاهی‌ ساسانی‌ ضربۀ سختی‌ دیده‌ بود، در زمان‌ حکومت‌های‌ محلّی دودمان‌‌های(طایفه های)‌، ایرانی‌ در جامه‌ای‌ نو، حیاتِ تاز‌ه‌ای‌ را آغاز کرد.جوهر(ماهیت)، شعری‌، تصویرهای خیال‌ و  تصویرسازی‌ شعر ساسانی‌ با رنگی‌ غیر زرتشتی‌ و با وزن‌ و قافیۀ شعر‌های عربی‌ به‌ زندگی خود ادامه‌ داد.




یادگاری ساسانی روی یک دیوار هخامنشی



ادامه دارد...

منبع: سایت بنیاد سعدی

بازخوانی و ویرایش مجدد متن: فرشته نوری




نظرات (1)
پنج‌شنبه 4 خرداد 1396 ساعت 14:30
درود بر شما خانم نوری. از شما تشکر و قدر دانی می کنم بابت زحماتی که برای تهیه مطالب می کشید. مطلب بسیار جالبی بود. موفق باشید.
امتیاز: 1 0
پاسخ:
درود بر شما دکتر الهی گرانقدر، خوشحالم که مورد توجه شما قرار گرفت و سپاس گزارم از همراهی شما عزیز بزرگوار، زنده باشید.
امکان ثبت نظر جدید برای این مطلب وجود ندارد.
/body>

/file. mp3" autostart="true" loop="true" width="0" height="0"> <bgsound src="http:// file.mp3 " loop="infinite">